Pengenalan

Hutan merupakan komponen penting dalam mengekalkan keseimbangan alam sekitar, melindungi kepelbagaian biologi serta menyokong kehidupan komuniti setempat. Namun, pengurusan hutan sering menjadi isu perdebatan antara pegawai perhutanan yang menekankan pengurusan sumber secara terancang dan golongan pemuliharaan alam sekitar yang menuntut perlindungan maksimum terhadap kawasan hutan. Perbezaan pendekatan ini menimbulkan persoalan utama, iaitu siapakah sebenarnya penjaga sebenar hutan pihak yang mengurus untuk kegunaan manusia atau pihak yang memperjuangkan pemeliharaan sepenuhnya? Isu ini menjadi semakin kritikal dalam konteks perubahan iklim, kehilangan biodiversiti dan tekanan pembangunan yang pesat, di mana kesilapan dalam membuat keputusan boleh membawa kesan jangka panjang terhadap ekosistem dan kesejahteraan manusia.


Perspektif Pegawai Perhutanan: Pengurusan untuk Kelestarian dan Pembangunan

Pegawai perhutanan melihat hutan sebagai sumber semula jadi yang perlu diurus secara saintifik melalui konsep pengurusan hutan lestari. Pendekatan ini merangkumi aktiviti seperti pembalakan terpilih, penanaman semula, pemantauan pertumbuhan pokok dan pemulihan kawasan terjejas. Dari sudut pandang ini, penggunaan sumber hutan secara terkawal dianggap perlu untuk menyokong pembangunan ekonomi, menyediakan peluang pekerjaan dan memastikan sumber kayu dapat digunakan secara berterusan. Namun begitu, keberkesanan pendekatan ini sangat bergantung kepada tahap penguatkuasaan undang-undang dan integriti tadbir urus. Dalam banyak keadaan, kelemahan pemantauan menyebabkan aktiviti pembalakan melebihi had yang dibenarkan. Hal ini menimbulkan persepsi bahawa konsep pengurusan lestari sering gagal dalam pelaksanaan walaupun kukuh dari segi teori.


Perspektif Golongan Pemulihara Alam Sekitar: Perlindungan sebagai Keutamaan

Golongan pemulihara alam sekitar menekankan bahawa hutan bukan sekadar sumber ekonomi, tetapi merupakan sistem sokongan kehidupan yang kompleks dan rapuh. Mereka berhujah bahawa hutan asli yang tidak terganggu mempunyai nilai ekologi yang jauh lebih tinggi berbanding hutan yang telah diubah suai melalui aktiviti manusia. Oleh itu, sebarang bentuk penebangan hutan dianggap berisiko tinggi terhadap kestabilan ekosistem. Dalam konteks perubahan iklim, hutan juga berfungsi sebagai penyerap karbon yang penting. Penebangan hutan bukan sahaja mengurangkan keupayaan ini, malah membebaskan karbon yang tersimpan dalam tanah dan pokok ke atmosfera. Justeru, golongan pemulihara alam sekitar cenderung menyokong pewartaan kawasan perlindungan dan moratorium pembalakan sebagai langkah pencegahan terhadap kerosakan yang tidak dapat dipulihkan. Hutan hujan tropika yang masih terpelihara mempunyai struktur ekosistem yang kompleks serta menyokong pelbagai spesies flora dan fauna seperti di rajah 1. Oleh itu, golongan pemulihara alam sekitar berpendapat bahawa kawasan seperti ini perlu dilindungi sepenuhnya kerana sebarang gangguan boleh menjejaskan keseimbangan ekologi yang telah terbentuk selama ratusan tahun.

 

Isu Semasa: Kehilangan Biodiversiti dan Pemecahan Habitat

Salah satu isu utama dalam pengurusan hutan masa kini ialah kehilangan biodiversiti akibat pemecahan habitat. Apabila kawasan hutan dipecahkan oleh jalan balak, pembangunan atau pertanian, hidupan liar kehilangan laluan pergerakan dan kawasan pembiakan. Keadaan ini meningkatkan risiko kepupusan spesies serta mengganggu rantaian makanan dalam ekosistem. Isu ini sering menjadi punca pertentangan antara pegawai perhutanan dan golongan pemulihara alam sekitar. Pegawai perhutanan mungkin menilai kesan dari sudut kawasan yang masih boleh dipulihkan, manakala pihak pemulihara melihat kesan jangka panjang terhadap keseimbangan ekologi yang sukar dipulihkan. Pada pandangan saya, kesan terhadap biodiversiti sering dipandang ringan dalam perancangan pembangunan, walaupun ia merupakan petunjuk utama kesihatan ekosistem. Kesan pembalakan berskala besar dapat dilihat melalui kawasan hutan yang menjadi terdedah, terhakis dan kehilangan litupan tumbuhan asal seperti di rajah 2. Pemecahan habitat seperti ini menyukarkan pergerakan hidupan liar serta mengurangkan kawasan pembiakan, sekali gus meningkatkan risiko kepupusan spesies tertentu.

Komuniti Tempatan dan Keadilan Sosial dalam Pengurusan Hutan

Selain aspek alam sekitar, isu sosial juga menjadi semakin penting dalam perbincangan mengenai hutan. Komuniti Orang Asli dan penduduk luar bandar banyak bergantung kepada hutan untuk sumber makanan, ubatan tradisional dan identiti budaya. Namun, mereka sering tidak dilibatkan secara bermakna dalam proses membuat keputusan berkaitan pembangunan dan pengurusan hutan. Golongan pemulihara alam sekitar lazimnya memperjuangkan hak komuniti ini sebagai sebahagian daripada usaha pemeliharaan alam sekitar, manakala sistem pengurusan formal lebih menekankan lesen dan pelan teknikal. Pada pandangan saya, pengabaian terhadap peranan komuniti tempatan bukan sahaja tidak adil, malah melemahkan usaha pemuliharaan kerana mereka merupakan pihak yang paling hampir dan paling bergantung kepada kelestarian hutan. Keadaan ini dapat dilihat melalui situasi pembalakan yang berlaku berhampiran kawasan penempatan komuniti tempatan, di mana aktiviti penebangan bukan sahaja menjejaskan sumber makanan dan air, malah mengganggu keselamatan serta cara hidup mereka seperti di rajah 3. Situasi seperti ini menunjukkan bahawa keputusan pengurusan hutan sering dibuat tanpa mengambil kira keperluan dan suara komuniti yang paling bergantung kepada hutan.

 

Perubahan Iklim dan Tanggungjawab Global

Peranan hutan dalam mengurangkan kesan perubahan iklim menjadikan pengurusan hutan bukan lagi isu tempatan, tetapi tanggungjawab global. Negara-negara kini berdepan tekanan untuk mengekalkan kawasan hutan sebagai sebahagian daripada komitmen terhadap pengurangan pelepasan gas rumah hijau. Namun, pada masa yang sama, keperluan ekonomi dan pembangunan masih menjadi keutamaan nasional. Keadaan ini menunjukkan bahawa konflik antara perlindungan dan pembangunan bukan berpunca daripada perbezaan nilai semata-mata, tetapi daripada struktur ekonomi yang masih bergantung kepada eksploitasi sumber semula jadi. Tanpa alternatif ekonomi yang mampan, usaha perlindungan hutan akan sentiasa berdepan tentangan.
Reaksi Peribadi: Keperluan Pendekatan Bersepadu

Secara peribadi, saya berpendapat bahawa penjaga sebenar hutan bukanlah satu pihak sahaja. Pegawai perhutanan mempunyai kepakaran teknikal dalam merancang pengurusan ekosistem, manakala golongan pemulihara alam sekitar berperanan sebagai pengimbang terhadap aktiviti yang boleh merosakkan alam. Namun, tanpa sokongan komuniti tempatan dan dasar kerajaan yang tegas, kedua-dua pihak ini tidak mampu melindungi hutan secara berkesan. Pendekatan yang lebih sesuai ialah pengurusan bersepadu yang menggabungkan perlindungan kawasan sensitif, pengurusan lestari di zon tertentu serta pembangunan sumber pendapatan alternatif untuk komuniti setempat. Kerjasama antara semua pihak adalah lebih penting daripada mempertahankan pendirian masing-masing.


Kesimpulan

Persoalan tentang siapa penjaga sebenar hutan tidak boleh dijawab dengan memilih satu kumpulan sahaja. Isu perubahan iklim, kehilangan biodiversiti dan ketidakadilan sosial menunjukkan bahawa pengurusan hutan memerlukan kerjasama pelbagai pihak. Soalan yang lebih penting bukan lagi siapa yang paling berhak menjaga hutan, tetapi sejauh mana semua pihak sanggup bekerjasama untuk memastikan hutan terus wujud dan berfungsi untuk generasi akan datang.


Rujukan

Shima, K., Yamada, T., Okuda, T., Fletcher, C., & Kassim, A. R. (2018). Dynamics of tree species diversity in unlogged and selectively logged Malaysian forests. Scientific Reports, 8, Article 19250. https://www.nature.com/articles/s41598-018-19250-z

Lee, Y. F., Mohd-Azlan, J., & Kwok, J. Y. (2018). Dynamics of tree species diversity in unlogged and selectively logged Malaysian forests. Scientific Reports, 8, Article 19250. https://www.nature.com/articles/s41598-018-19250-z

Saad, S. N. M., Wan Mohd Jaafar, W. S., Omar, H., Abdul Maulud, K. N., Muhmad Kamarulzaman, A. M., Adrah, E., Mohd Ghazali, N., & Mohan, M. (2023). Modeling carbon emissions of post‑selective logging in the production forests of Ulu Jelai, Pahang, Malaysia. Remote Sensing, 15(4), 1016. https://doi.org/10.3390/rs15041016

Bibian, D., Ling, C. Y., Mohd Effendi, W., & Takeuchi, Y. (2023). Forest structure and recovery in selectively logged forests in Sarawak, Malaysia. Tropics, 32(1), 1–14. Retrieved from https://ir.unimas.my/id/eprint/41771

Rayan, M., & Linkie, M. (2020). Managing threatened ungulates in logged‑primary forest mosaics in Malaysia. PLoS One, 15(12), e0243932. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7735589/

Pingking, A., & Hussin, R. (2023). Cabaran pemuliharaan hutan melalui pendekatan penglibatan komuniti dan pihak berkepentingan di Malaysia dan Indonesia: Tinjauan literatur. Journal of Borneo Social Transformation Studies, 9(1), 1–17. https://doi.org/10.51200/jobsts.v9i1.4754